پیدایش شبیه خوانی- زمینه تاریخی

مشهورترين فرض ونظريه ها درباره پيدايي تعزيه درايران اينست كه تعزيه شكل متحول وتكامل يافته مردم وآيين هاي سوگواري مذهبي است كه از قرنهاي اول،دوم،بويژه قرن چهارم (دوره آل بويه)در ايران رايج بوده است. همچنين احتمال داده مي شود كه زمينه نمايش اين مراسم ازبرخي آداب وشعائرونمايش وارهاي جمعي ايران قبل از اسلام ،مانند سوك سياوش وکين ايرج وامثال آنهاريشه ومايه گرفته باشد.

ظاهراًاين مراسم وتظاهرات مذهبي با رسميت يافتن مذهب شيعه دردوره صفويان ،شكل وهيئت منظم وسامان يافته اي پيدا كرد وبه تدريج باپديده ها وعناصر فرهنگي ، شبيه گرداني وامثال آنها درآميخت وسرانجام دراواخر دوره صفويان به صورت كنوني درآمد.

تعريف تعزيه درلغت: تعزيه درلغت به معناي سوگواري وبرپاشدن مراسم عزاداري به يادبوددرگذشتگان است. تعزيه دراصل ودرزبان عرب به معناي تسلادادن به مصيبت ديدگان وپرسش از خويشاوندان مرده ودعوت آنان به صبر وشكيبايي است وتقريباًمعادل و هم معنا باكلمه «تسليت»است تعزيه ياتعزيت ازلحاظ دستوري مصدرفعل متعدي (ازباب تفعله وتفعيل)ازماده «عزا»ست و«غزا»مصدر لازم آن وبه معناي صبر وشكيبايي وآرامش يافتن است .هردوكلمه عزاوتعزيه ازنظردستوري ومعنايي مانند بسياري ديگر ازكلمات عربي فارسي شده تحول يافته اند .كلمه تعزيه كه مصدر فعل متعدي بود ،به دو صورت متعدي ولازم يعني تسليت گفتن وسوگواري هردوبكاررفت .

تعريف تعزيه دراصطلاح :تعزيه دراصطلاح به نوعي نمايش آييني ومذهبي براساس واقعه كربلا وشهادت امامان معصوم (ع)ووقايع ديگر مذهبي وقصه ها وداستانهاي تاريخي واساطيري وعاميانه اطلاق مي شود.بعداها نويسندگان كلمه مفرد«شبيه»راهم به مجلس تعزيه وهم به تعزيه خوان اطلاق كردند .همچنين برخي ازفضلا وعلماي مذهبي باتوجه به نمايشي بودن تعزيه وصحنه آرايي آن،اصطلاح «تعبيه»رانيز به كار بردند وبه اصطلاحهاي تشبيه وشبيه افزودند.

بنابراين چون عامه مردم تعزيه رافتوا در مفهوم وماهيت آيينی ومذهبي اش مي شناختند اصطلاح تعزيه درميان مردم همچنان باقي ماند .بيشترايران شناسان وپژوهشگران غربي نيز كه دراين زمينه مطالعه وتحقيق كرده اند همين اصطلاح تعزيه رابه كاربرده اند.

تعزيه ازنظرشكلي: تعزيه ازنظرلغوي همانطور كه بيان شدبه معني همدردي ،سوگواري وتسليت است ولي به عنوان شكلي از نمايش ريشه در اجتماعات ومراسم يادكرد شهادت امام حسين(ع)درايام محرم دارد. ودرطول تكامل خود بازنمايي محاصره وكشتارصحراي كربلا محور اصلي آن بوده وهيچگاه ماهيت مذهبي اش راازدست نداده است .ازآنجاكه شيعيان نداي حق طلبانه امام حسين (ع)رانداي راستي وپاكدامني وحرمت انساني ومقدس مي دانند اجراي مراسم محرم رانيز نوعي تلاش به سوي همان اهداف مقدس مي دانند .بعدها نيز بااين اعتقاد كه مشاركت در نمايشهاي تعزيه ،خواه دررديف بازيگران ،خواه تماشاگران ،آنان را از شفاعت امام حسين(ع)درروز قيامت بهره مند خواهد ساخت به رونق اين مقوله همت گماشتند.