عناصر ديداري و شنيداري در شبیه خوانی (تعزیه)

اساس اسناد و مدارک تاريخي، عزاداري رسمي بر امام حسين (ع) با به قدرت رسيدن «آل بويه» در قرن سوم هجري آغاز شد و اين خاندان شيعه در رواج آن کوشيدند؛ اما تعزيه به عنوان گونه اي از نمايش، در اواخر سلطنت زنديه شکل يافت و در دوران قاجار و با حمايت شاهان و فعاليت هاي طبقه ي جديد مرفه بازرگان و سياسي که به منظور کسب وجاهت ملي از تعزيه حمايت مي کرد به اوج شکوفايي رسيد.

نمونه ي بارز اين امر را ميتوان در بنا شدن تکيه هاي ثابت تعزيه ديد. براي مثال در سال 1248 شمسي بود که به فرمان ناصر الدين شاه «تکيه دولت» با صرف يکصد و پنجاه هزار تومان در ضلع جنوب غربي کاخ گلستان بنا گرديد. اين تکيه در چهار طبقه و با گنجايش حدود بيست هزار نفر ساخته شد که تا کنون نيز بنايي با اين ظرفيت براي نمايش در ايران احداث نگرديده است. در تهران تکاياي ديگري نيز بود که از ميان آنان ميتوان «تکيه ولي خان»، «تکيه سپهسالار»، «تکيه قورخانه» و... را نام برد. در شهرستان ها نيز تکايايي بنا گرديد که از آن جمله ميتوان به «تکيه وکيل» در شيراز «تکيه معاون الملک» در کرمانشاه و «تکيه مجتهد» در اردبيل اشاره نمود.

تعزيه با تمام مقبوليت و عموميتي که يافت، در دوران پهلوي بنا به صلاح ديدهاي خاص فرهنگي و سياسي ممنوع اعلام شده و از رشد و شکوفايي هرچه بيشتر بازماند. در اواخر اين دوره و با برگزاري مراسم و جشن هايي مانند جشن هنر شيراز، اقدام به بازآفريني برخي اجراهاي تعزيه زير نظر اهالي تئاتر گرديد که باز مفيد فايده نبود. براي مثال به نوشته اي اشاره ميشود که «پيتر بروک» در قسمتي از يادداشت هاي خود آورده است. او به تعزيه اي که در دوران ممنوعيت تعزيه در يکي از روستاهاي مشهد ديده بوده است اشاره کرده و از آن بعنوان نمونه اي کامل از يک نمايش آييني ياد مي کند حال آنکه بروک در مثالي هم که براي تخريب آيين هاي زمينه ساز نمايش مي آورد به تعزيه ي ايران و اجرايي که در جشن هنر شيراز ديده بوده است اشاره مي نمايد. چرا که با اعمال تکلف و آرايه هايي که ذات بي پيرايه ي تعزيه از آن اجتناب مي کند نمي توان به بقاي تعزيه ياري نمود.

تعزيه در واقع يک دستگاه کامل عزاداري است و از زير مجموعه ها و سيستم هايي تشکيل شده است که علاوه بر ارتباط پويا، مکمل همديگر نيز هستند و نبود يا نقصان هر کدام از آنان، روند اجراي تعزيه را دچار خلل مينمايد. سيستم هاي زير مجموعه هاي تعزيه چنين است.

تعزيه يا شبيه خواني در اصل نمايشي است بر پايه قصه ها و روايات مربوط به زندگي و مصائب خاندان پيامبر اسلام و بخصوص وقايع ماه محرم سال 61هجري در کربلا براي امام حسين (ع) و خاندانش، ابتدا دسته هايي وجود داشتند که از برابر تماشاچيان مي گذشتند و با سينه زدن، زنجير زدن و کوبيدن سنج و نظاير آن و حمل نشانه ها و علم ها و نيز هم آوازي و هم سرايي در خواندن نوحه، ماجراي کربلا را به مردم يادآوري مي کردند. در مرحله بعد آوازها کمتر شد و نشانه ها بيشتر و يکي دو واقعه خوان ماجراي کربلا را نقل مي کردند و سنج و طبل و نوحه آنها را همراهي مي کرد. چندي بعد، تعدادي از نقالان، چند شبيه با لباس هاي نزديک به واقعيت، شبيه سازي مصائب خود را شرح مي دادند. در مرحله بعد، شبيه ها با هم گفت و شنيد مي کردند. بعد بازيگران پديد آمدند. در آخرين نيم قرن دوره صفويه، تعزيه تحول نهائي خود را طي کرده و به شکلي که مي شناسيم درآمد. به دليل حفظ حرمت، فقط مردان در اين دسته ها حضور مي يافتند و نقش زنان را جوانان کم سال بازي مي کردند.

در ابتداي دوره قاجاريه، تعزيه، بدليل حمايت شاهان و طبقه مرفه جديد بازرگان و سياسي، دامنه دار تر شد. بعدها در نمايش خانه هاي موقت بنام تکيه يا حسينيه اين نمايش ها اجرا مي شدند. تاريخ دقيق ساختمان يکي از اين تکيه هاي ثابت يعني تكيه نوروزخان، 1177 ه.ش، مقارن اوايل سال هاي سلطنت فتحعلي شاه است. در نخستين مراحل تعزيه، بسياري از نقالان مذهبي و غير مذهبي به بازي در آن پرداختند. به اين ترتيب تعزيه از مايه و سبک نقالي تاثير گرفت. تعزيه در دوره ناصر الدين شاه قاجار به اوج خود شکوه و توسعه خود رسيد. ساختمان مدور تکيه دولت در چهار طبقه، مجلل ترين نمايش خانه هاي تعزيه بوده است. همينطور ميتوان از تکيه شاهي، تکيه ولي خان، سپهسالار، تکيه قورخانه، تکيه سرچشمه، تکيه عزت الدوله، تکيه نوروزخان، تکيه چهل تن، تکيه ناصر الدين و... ياد کرد.

متن تعزيه با تعزيه نامه، اغلب به شعر بود و شعر تعزيه عاميانه بود. زمينه شعري تعزيه را رسم مرثيه سرايي ايجاد مي کرد و وقايع و داستانش را اساطير و حماسه هاي مذهبي که از طريق نقالي مذهبي به او رسيده بود، تشکيل مي داد. از اوايل دوره ناصر الدين شاه نوعي مقدمه به تعزيه اضافه شد که پيش واقعه خوانده مي شد. کم کم شکلي از تعزيه يا رنگ هزل و مضحکه و مسخره بوجود آمده که "گوشه" نام گرفت.

گوشه تعزيه نامه اي بود تفنن و فکاهي که افراد آن اشخاص اساطير مذهبي اسلامي بودند. هر تعزيه نامه کامل را يک مجلس يا دستگاه مي گفتند و به اشخاص بازي شبيه گفته مي شد. به کارگردان نيز تعزيه گردان يا شبيه گردان يا استاد مي گفتند. پس از دوره ناصرالدين شاه از اهميت و جلال تعزيه کم کم کاسته شد. اما عموميت آن محفوظ ماند. در دوره محمد شاه و احمد شاه، تعزيه تدريجا حمايت اشراف را از دست داد.

2- خصوصيات شبيه (تعزيه خوان)

يک تعزيه خوان بايد داراي خصايصي همچون حسن صورت، حسن صوت، آشنايي به دستگاه هاي موسيقي، حافظه ي خوب، پشتکار و پايبندي به مجموعه باشد تا بتواند از عهده ي مسئوليت ها و آموزشهاي نسبتا سخت تعزيه برآيد. از آنجايي که گروه هاي تعزيه از امکاناتي نظير گريم زياد استفاده نمي کنند، مي کوشند تا شبيه هاي انتخابي از نظر سن، چهره و ابعاد فيزيکي، بيشترين نزديکي را به شخصيت مورد نظر داشته باشد تا در اصل باورپذيري مخاطب خللي وارد نگردد.

تعزيه خوانان را بر حسب نقشي که بر عهده مي گيرند ميتوان چنين دسته بندي کرد:

اولياء خوان ها:

اين گروه شبيه خواناني هستند که عهده دار نقش اوليا مي شوند. از آنجاييکه در تعزيه شخصيت هاي اوليا به شيوه ي تحرير (آواز) سخن مي گويند، اين گروه از تعزيه خوانان بايد به دستگاه هاي موسيقي تسلط کامل داشته باشند چرا که در برخي صحنه ها براي القاي فضاي مورد نظر تعزيه خوان مجبور ميشود از گوشه هاي آوازي متعددي بهره گيرد که نيازمند به تمرين و تسلط به دستگاه هاي موسيقي است. درست خواندن تعزيه خوان چنان با اهميت است که «استاد روح الله خالقي» ميگويد من مانده ام اين موسيقي بود که تعزيه را به اوج رساند يا تعزيه بود که موسيقي را حفظ کرد. اوليا خوانان را بر حسب سن، جنسيت و نقش هاي محوله، چنين دسته بندي مي کنند:

1-طفل خوان: اين گروه بين 9-6 سال بوده و از دختران غير مکلف و پسران مميزه انتخاب مي شوند. برخي از اين تعزيه خوانان در بعضي مجالس مسئوليت هاي سنگين تري برعهده دارند مانند طفلان مسلم و نيز اسراي شام.

2-نوجوان خوان: شرايط سني 15-9 سال مخصوص نوجواناني است که نقش هايي مانند پسران حضرت زينب و دو پسر حر بن يزيد رياحي را عهده دار مي شوند.

3-جوان خوان: اين گروه از تعزيه خوانان بين 25-14 سال بوده و نقش هايي چون علي اکبر، قاسم و... را بر عهده ميگيرند.

4-عاقله خوان: به تعزيه خواناني اطلاق ميشود که بين 40-25 سال باشند. معروفترين شخصيت اين دوره حضرت عباس (ع) است.

5-امام خوان: تعزيه خوانان در سنين پختگي به امام خواني مي رسند. سن امام خوان ها معمولا از 40 تا 50 يا 60 سالگي مي باشد که در صورت نياز يا تمايل به کامله خواني هم مي رسند.

6-کامله خوان: اين گروه، تعزيه خواناني هستند که نقش هايي مانند حبيب ابن مظاهر و در اقع نقش پيرمردان را در مجالس تعزيه بر عهده مي گيرند.

اشقياخوان ها:

به تعزيه خواناني گفته مي شود که نقش دشمنان و مخالفان امام، اهل بيت و پيامبران را دارند. مانند شمر، ابن سعد، خولي، ابوسفيان، مامون و... اشقيا خوانان را نيز ميتوان چنين دسته بندي کرد:

1-شمرخوان: کساني که در تعزيه شبيه سرداران و جنگجويان سپاه مخالف مي شوند را اصطلاحا شمرخوان ميگويند. مانند شمر، مرحب خبيري، عمروبن عبدود و.. از ميان اشقياخوانان ورزيده ترين و کارآزموده ترين آنان را براي اين نقش بر مي گزينند. نماياندن خشونت و بيرحمي همراه با رقت و احساس همدردي با امام در مواقع لزوم، ارائه ي حرکات و رفتار شايسته و مناسب، گفتگوهاي گاه حماسي و گاه تند و سبکسرانه از ويژگي هاي شمر خوانان ورزيده است. شمرخوان ها اشعار را با آواز و تحرير نمي خوانند لذا تماشاگران به جنبه هاي ادبي اشعار و تلفظ درست کلام بيشتر توجه دارند. از اينرو شمر خوانان مي بايستي از سواد ادبي کافي برخوردار باشند.

2-تخت خوان: به نقش شاهان و خلفاي جور و مخالفي چون معاويه، يزيد، ابن زياد، ابن سعد، فرعون و... تخت خوان ميگويند. تخت خوان ها نيز همانند شمرخوان، اشعار را با فرياد و اشتلم و بدون آهنگ و آواز مي خوانند.

3-مخالف خوانان ديگر: شبيه اشقياي ديگري چون عمروبن حجاج، خولي، سنان، حرمله، شبث بن ربعي و نظاير آنان را بطور کلي «مخالف خوان» ناميده اند. اين گروه در تعزيه نقش هايي درجه دو دارند. مکالمات آنان کوتاه بوده و معمولا بيش از چند بيت نمي خوانند.

4-عرب يا سپاه اشقيا: اين دسته، شبيه سپاه مخالف هستند که تعزيه گردانان قديم به آنان «عرب» گفته اند. عرب ها معمولا در تعزيه شعر نمي خوانند و گفت و شنود ندارند. در برخي از مجالس تعزيه احتمال دارد که عرب خوان ها يک يا دو بيت را با انجام عملي دسته جمعي تکرار نمايند. موثرترين نقش اين تعزيه خوانان در مجالس حماسي است.

نعش خوان ها:

اين دسته از تعزيه خوانان فاقد هرگونه ديالوگ هستند و تنها با حضور فيزيکي در تعزيه به بهتر برگزار شدن آن ياري مي کنند.

ديگر تعزيه خوانان:

اينان گروه هايي هستند که نقش هاي غير متعارف را بر عهده ميگيرند. مثلا برخي با پوشيدن پوست، نقش حيواناتي مانند شير را برعهده ميگيرند و با ريختن کاه بر سر و روي خود به فضا سازي تعزيه کمک مي کنند. برخي ديگر نيز با پوشيدن لباسي خاص نقش زعفر جني، حضرت جبرائيل و... را عهده دار ميشوند.

3- تعزيه به لحاظ متن ادبي

تعزيه را به لحاظ متن ادبي به پنج منبع تقسيم مي كنند:

1-«اصوات الذهب في المواعظ و الخطب» نوشته ابوالقاسم محمود بن عمر زمخشري (538-467 ه.ق)

2-شهادت حسين (ع) به روايت خوارزمي نوشته ابوالمويد موفق خوارزمي (568 ه.ق) ( از شاگردان زمخشري)

3-منظومه خاوران نامه نوشته ابن حسام از شاعران قرن نهم هجري قمري.

4-منظومه حمله حيدري نوشته ميرزا محمد رفيع باذل.

5-روضه الشهدا نوشته و تاليف ملا حسين كمال واعظ كاشفي سبزواري (908 ه.ق) كه از مهم ترين و مصلح ترين متون نمايشي تعزيه محسوب مي شوند. بسياري از تعزيه خوانان و شبيه خوانها از اين آثار بهره هاي فراوان برده اند.